‘Beleid circulair bouwen vraagt bredere aanpak’

Trudy Rood. Foto: Peter Boer.

Om meer inzicht te krijgen in wat nodig is voor de circulaire economie, heeft het Planbureau voor de leefomgeving (PBL) aan kennispartners gevraagd om analyses te maken van drie productgroepen: kunststofverpakkingen, woningbouw en hernieuwbare energietechnologie. PBL-onderzoeker Trudy Rood werkte mee aan de overkoepelende analyse Vooruitgang in de circulaire economie die gebaseerd is op deze drie onderzoeken.

Waarom is gekozen voor drie productgroepen?

‘In deze productgroepen worden veel materialen gebruikt en ze hebben een hoge impact op milieu, klimaat en biodiversiteit. We zochten daarnaast naar spreiding, bijvoorbeeld in levensduur van de gebruikte materialen. Zo zijn verpakkingen vaak voor eenmalig gebruik, maar een woning kan wel 100 jaar staan. Ook de aanleverketens zitten anders in elkaar. In een volgende fase worden andere productgroepen onderzocht.’

We richten ons verder op de bouw. Wat zijn de belangrijkste belemmeringen voor de transitie naar een circulaire bouweconomie?

‘Circulair bouwen krijgt minder prioriteit dan andere maatschappelijke opgaven zoals het snel bouwen van honderdduizenden nieuwe woningen, blijkt uit het onderzoek dat TNO voor ons deed. Daarnaast is de markt er niet op ingericht. Circulaire alternatieven zijn veelal onbekend en relatief duur. Bij het ontwerp van gebouwen is meestal niet uitgegaan van mogelijkheden voor hergebruik. En tot slot is er geen samenhangend beleid vanuit de overheid. Neem de Milieuprestatie Gebouwen. Deze MPG-norm bevordert wel het bouwen met minder milieuschade, maar niet het verminderen van de vraag door bijvoorbeeld kleiner te bouwen of gebouwen te transformeren, terwijl dat laatste een significant effect zou kunnen hebben.’

Welke circulaire strategieën hebben het grootste effect op het terugdringen van het grondstoffengebruik?

‘Verminderen van de vraag en levensduurverlenging. Om met het eerste te beginnen: het splitsen of delen van woningen en het transformeren van bijvoorbeeld leegstaande kantoren betekent dat er geen nieuwbouw gepleegd hoeft te worden en dat is winst vanuit circulair oogpunt. Levensduurverlenging gaat onder andere over installaties langer in gebruik houden, en dat kan ook veel opleveren omdat je minder nieuwe producten hoeft aan te schaffen.’

Voor bedrijven in de bouw- en installatiemarkt zal dit tegennatuurlijk klinken. Zij willen juist graag meer producten verkopen.

‘Daarom zijn er andere verdienmodellen nodig. Denk aan het leasen van een gevel. Zulke product-as-a-service modellen hebben baat bij een langere levensduur van het product in kwestie. Die impuls zit inderdaad niet in het lineaire model.’

Hoe kan de circulaire bouweconomie meer prioriteit krijgen ten opzichte van andere grote uitdagingen, zoals snel bouwen van 900.000 woningen?

‘Er ontstaan juist kansen als je circulair bouwen aan de andere opgaven verbindt. Om te beginnen kunnen we de woningnood koppelen aan ‘huisvesting’ in plaats van meteen aan nieuwe woningen te denken. Dan komt ook het splitsen en transformeren van bestaande gebouwen eerder in beeld. En als er dan toch gebouwd wordt, dan zou het ontwerp gericht moeten zijn op hergebruik door alvast na te denken over mogelijke andere functies van het gebouw in de toekomst en door het mogelijk te maken dat het later weer op onderdelen uit elkaar wordt gehaald. Verder is er meer bewustzijn in de markt nodig over de risico’s van materiaalgebrek. Het kan zijn dat bepaalde materialen steeds minder goed leverbaar worden, zoals nu al in andere sectoren wordt voorzien bij koper. Minder vraag, revisie, hergebruik en recycling van materialen kunnen daarvoor een oplossing zijn. Verder is het goed om na te denken over de vraag welke economische activiteiten we in Nederland willen ontplooien. Willen we producten en materialen uit het buitenland blijven halen? Of inzetten op vermindering van die afhankelijkheid? Als we inzetten op circulair bouwen kunnen we als land een koploperspositie innemen.’

Wat zijn de belangrijkste beleidsmaatregelen om de transitie te versnellen?

‘Prijsbeleid is belangrijk om het grote verschil tussen regulier en circulair te verminderen. Daarnaast is een betere kennisinfrastructuur van belang. Veel ondernemers kiezen voor producten die ze kennen en waaraan ze gewend zijn, en dat zijn nu overwegend lineaire producten. Circulaire oplossingen moeten dus meer bekend worden gemaakt, zodat dit ook gewoontekeuzes worden. Ook hebben ondernemers behoefte aan informatie zodat demontage, hergebruik, reparatie en recycling aantrekkelijker wordt. Het gaat er niet per se om nieuwe kennis te genereren, maar om bestaande kennis beter te delen.

Verder is het belangrijk om je te realiseren dat verschillende producten een aparte beleidsaanpak nodig hebben. Hout, beton en staal hebben allemaal hun eigen ketens met hun eigen kenmerken. Dit vraagt ook om beleid dat gericht is op een specifieke ketenaanpak.
Breder beschouwd moeten alle circulaire strategieën ingezet worden om de doelstellingen te halen: van vraagvermindering tot hoogwaardige recycling. Uiteraard in een logisch samenhangend verband. Dat is de uitdaging voor de beleidsmakers.’

Download hieronder het rapport Vooruitgang in de circulaire economie...