
Nieuwe toolkit voor hergebruik betonnen liggers
17 november 2026Tweede leven voor klimaatinstallaties: retourstromen als sleutel tot opschaling
Tweede leven voor klimaatinstallaties: retourstromen als sleutel tot opschaling
Om de doelen uit het Nationaal Programma Circulaire Economie en de routekaart Circulaire Klimaatinstallaties te halen (25% lagere MKI, 50% langere functionele levensduur en 100% hoogwaardig hergebruik of recycling in 2030), is levensduurverlenging van klimaatinstallaties doorslaggevend. Een belangrijke voorwaarde daarvoor: er moeten retoursystemen ontstaan waarmee installaties na hun eerste levensfase een tweede leven krijgen, in hetzelfde gebouw of elders.
De energietransitie heeft geleid tot een enorme piek in de hoeveelheid installatietechniek in gebouwen. Daarmee groeien ook de materiaalgebonden emissies: klimaatinstallaties zijn verantwoordelijk voor circa 30 tot 50% van de milieu-impact van een gebouw.
Binnen de werkgroep Circulaire Klimaatinstallaties van het Transitieteam Circulaire Bouweconomie is daarom een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de kansen voor collectieve retourstromen voor klimaatinstallaties. Het onderzoek is uitgevoerd door Copper8. Voor de verkenning zijn diverse gesprekken gevoerd met fabrikanten en marktpartijen. Mede op basis hiervan zijn vervolgens negen productgroepen, van leidingwerk tot warmtepompen, geanalyseerd op hergebruikpotentie (met de TNO Vingerafdrukmethode) en verwacht vrijkomend volume in 2030, aangevuld met gesprekken met fabrikanten en marktpartijen.
Hoge hergebruikpotentie, maar een kwestie van stekker
Opmerkelijk is dat vrijwel alle onderzochte producten technisch kansrijk lijken voor hergebruik. Economisch ontstaat echter een duidelijke tweedeling tussen complexe producten (met stekker) en eenvoudige producten (zonder stekker):
- Complexe producten zoals warmtepompen en klimaatplafonds hebben een hoge hergebruikpotentie door hun lange levensduur, hoge aanschafprijs en losmaakbaar ontwerp. Er zit na de eerste gebruikscyclus nog veel waarde in het product.
- Eenvoudige producten zoals leidingwerk, luchtkanalen en regelkleppen hebben door hun lange levensduur en geringe technische innovatie eveneens goede potentie, maar de lage nieuwprijs maakt de business case lastig.
Deze tweedeling loopt door in de bestaande infrastructuur: elektrische en elektronische apparaten (AEEA) vallen onder de WEEE-regelgeving en de Avv. van Stichting OPEN, terwijl voor "stekkerloze" producten nog geen infrastructuur bestaat, wat juist kansen biedt voor een nieuw systeem dat hergebruik vanaf de start boven recycling plaatst.
UPV: klimmen op de R-ladder
Uitgebreide Producentenverantwoordelijkheid (UPV) is een krachtig instrument om producenten ook ná het transactiemoment verantwoordelijk te houden. Waar de meeste geldende UPV-systemen op recycling zijn gericht, is de wens uit het geactualiseerde NPCE om juist in te zetten op levensduurverlenging en hoogwaardig hergebruik, hoger op de R-ladder. Daarvoor zijn drie bouwstenen nodig: ecomodulatie die circulair ontwerp beloont met een lagere bijdrage aan het UPV-systeem, een goed meetinstrument (losmaakbaarheid en reparabiliteit opnemen in de MKI-methodiek, specifiek module D) en fiscale stimulering door middel van een tax shift van arbeid naar grondstoffen. Daarnaast kunnen PaaS-concepten levensduurverlenging aantrekkelijk maken, mits banken ze voldoende waarderen en opdrachtgevers ze expliciet uitvragen.
Business case: het kantelpunt
De business case is een belangrijk onderdeel van de verkenning. Voor complexe producten is de business case theoretisch haalbaar: de kosten van verwijderen, reinigen en reviseren kunnenlager liggen dan de nieuwprijs. Diverse producenten zetten daarom al vanuit eigen beweging in op eigen retourstromen en refurbishlijnen. Voor eenvoudige producten drukken dezelfde arbeidsintensieve handelingen zwaar op een business case met een lage nieuwprijs; hergebruikte producten kunnenmoeilijker concurreren. Oplossingsrichtingen zijn schaal, automatisering en arbeidsparticipatie. Opvallend is verder dat stijgende materiaalprijzen nog niet leiden tot meer hergebruik, maar wel tot substitutie (zoals koper naar kunststof), gunstig voor de MKI maar nadelig voor levensduurverlenging.
Kansrijk, maar niet vanzelf: de tweedeling in hergebruik
De grootste potentie voor collectieve retourstromen ligt bij complexe producten: warmtepompen en klimaatplafonds springen eruit op basis van vrijkomend volume, hergebruikpotentie, het aandeel kritieke en strategische materialen en milieu-impact. Geopolitieke spanningen en leveringszekerheid maken hergebruik voor fabrikanten bovendien steeds aantrekkelijker. Voor eenvoudige producten zijn collectieve retourstromen en logistiek waardevol, maar waarschijnlijk onvoldoende om de business case te doen kantelen; daarvoor is meer nodig, zoals fiscale prikkels (een tax shift van arbeid naar grondstoffen) en het waarborgen van garanties die opdrachtgevers vertrouwen geven.
Vervolgstappen
De verkenning leidt tot concrete aanbevelingen voor producenten, ketenpartijen en de rijksoverheid, gericht op het opzetten van hergebruiklijnen, samenwerking met Stichting OPEN, versterking van Europese regelgeving en het verkennen van een collectief retoursysteem voor eenvoudige producten.


