De vergunningspuzzel bij circulair bouwen
8 september 2026Pionieren op de steiger
Pionieren op de steiger
Waar in de reguliere bouw materialen ‘just-in-time’ en tot op de millimeter nauwkeurig besteld worden, was het op de bouwplaats van het Upcyclecentrum een voortdurend proces van passen, meten en improviseren. Deel 4 van een serie over circulair bouwen. Over budgetbewaking onder onzekerheid en timmermannen die weer plezier kregen in hun ambacht.
In de moderne bouw is de bouwplaats vaak teruggebracht tot een assemblageplaats: geprefabriceerde onderdelen worden precies op tijd aangeleverd en vervolgens met uiterste precisie gemonteerd. Bij de bouw van het Upcyclecentrum in Utrecht was dat fundamenteel anders. Hier moesten de vaklieden van bouwbedrijf J.P. van Eesteren letterlijk terug naar de basis van hun vak, omdat de hergebruikte materialen waarmee het gebouw werd opgebouwd bepaald niet kant-en-klaar waren.
Afleveringen in deze serie:
- Het idee en de partners
- Materiaalgedreven ontwerpen
- Vergunningen
- Bouw
- Resultaten en opschaling
Tim van Dijk, projectorganisator J.P. van Eesteren
Projectorganisator Tim van Dijk van J.P. van Eesteren zag zijn ploeg een verandering doormaken: ‘Timmermannen krabden de eerste twee, drie weken af en toe op hun achterhoofd van ‘wat zijn we nu met z’n allen hier aan het maken.' Maar gaandeweg ontstond er een andere energie. Ze kregen weer plezier in wat ze aan het maken waren. Ze waren veel meer met de hamer en de zaag in de weer dan op andere werkplekken.'
De spanten
De draagconstructie bestond uit gelamineerde houten spanten van een oude zoutloods uit Zevenaar. Omdat de loods oorspronkelijk een meter hoger was dan het nieuwe Upcyclecentrum zou moeten worden, moesten de spanten worden aangepast. Tim van Dijk legt uit dat dit constructief gunstig uitpakte: 'De zoutloods was overbemeten. Wij hebben hele delen af moeten zagen omdat de constructie kleiner moest worden. Voor je constructieve uitgangspunt is dat fijn, want dan zit je niet op het randje van wat het materiaal aankan.'
Materialen voor het Upcyclecentrum in het grondstoffendepot
Daarnaast was het inkorten bittere noodzaak vanwege schade bij de demontage. Gelukkig zaten de beschadigingen en de rotte plekken precies aan de onderkant, het deel dat door de nieuwe maatvoering toch al moest verdwijnen.
Constructeur Stijn Mouroulis van advies- en ingenieursbureau Movares Smart Urban Engineering, licht toe: ‘Een mooie bijkomstigheid is dat deze weggezaagde stukken voor het materiaalonderzoek konden dienen en er niet meer materiaal opgeofferd hoeft te worden om de kwaliteit van het hout en de lijm aan te tonen.’
Vliesgevel
Een van de meest opvallende elementen van het gebouw is de glazen gevel, opgebouwd uit ruiten van oude NS-treinen. Architect Sietse van der Spuij had aanvankelijk een volledig kitloos ontwerp getekend waarbij de ruiten elkaar als schubben zouden overlappen, maar de aannemer durfde dat technisch niet aan. Uiteindelijk werd gekozen voor een meer traditionele bevestiging.
Toch bleef het proces onconventioneel. Van Dijk: 'We zijn met de vrachtwagen naar de NS gereden, hebben die ramen opgehaald en hier tegen de regels van de gevel bevestigd. Veel eenvoudiger kan eigenlijk niet. Als je dat resultaat ziet; een normale vliesgevel ga je voor die prijs echt niet kunnen bestellen.' Tijdens de bouw werd de gevel zelfs nog uitgebreid. De gebruikers vroegen of er naast de geplande strook ramen nóg een rij treinruiten geplaatst kon worden voor meer zicht op het Hof van Cartesius. 'Nou vooruit, gaan we doen,' was de flexibele reactie van de bouwers.
De geoogste trap was te kort.
Daarom werd een een stuk onder getimmerd.
Om te bepalen in welke delen in de gevel het NS-glas toegepast kan worden is door Movares een risico-analyse uitgevoerd; wat is de kans op breuk en letsel aan personen. Hiervoor was het achterhalen van de eigenschappen van het glas cruciaal. Is het glas (half)gehard, gelaagd en heeft het een heat-saoktest ondergaan? Op basis van de risico-analyse en de eigenschappen van het glas is besloten boven deuropeningen het NS-glas niet toe te passen en op de plek waar glas tot op de vloer doorloopt maatregelen te nemen om te voorkomen dat mensen tegen de gevel aan kunnen lopen.
Oogst
Bij het Upcyclecentrum bepaalde de beschikbare ‘oogst’ van materialen de maatvoering, in plaats van andersom. Soms leidde de oogst tot verrassende situaties. Zo vond de aannemer een partij deurkozijnen die uitsluitend linksdraaiend waren, terwijl het ontwerp rechtsdraaiende deuren voorschreef. In plaats van nieuwe kozijnen te zoeken, werd simpelweg de indeling van de ruimtes omgedraaid zodat de gevonden kozijnen pasten. De trap die werd gescout bleek tien centimeter te kort; de timmermannen losten dit op door er ter plekke een houten opstapje onder te fabriceren.
‘Het oogsten van materialen voor constructieve onderdelen daagt mij als constructeur uit’, aldus Stijn Mouroulis van Movares. ‘Omdat de oogst nooit volledig overeenkomt met de schets, moet je creatief en out-of-the-box denken om het oogst in te passen. Dit geeft het ontwerp juist karakter.’
Professionaliseren
Ongeveer vijftig procent van de materialen kwam uit eigen sloopprojecten van J.P. van Eesteren, zoals kozijnen uit een kantoorpand aan het Moreelsepark. De rest moest worden ‘gescout’ bij handelaren die vaak minder zakelijk waren ingesteld dan de aannemer gewend was. Het succes van circulair bouwen hangt volgens projectmanager Willem Zaat dan ook af van de overgang van 'slopen' naar 'demonteren'. ‘Sloopbedrijven zijn goed in kapotslaan, maar voor hergebruik moet je voorzichtig zijn met je materialen. Dat vraagt een heel andere expertise.'
De lessen uit de bouw- en uitvoeringsfase
- Waardeer het vakmanschap
Houd rekening met een hogere post voor arbeidsuren; circulair bouwen vraagt om vakmensen die kunnen improviseren en plezier hebben in het ‘passen en meten’ op de bouwplaats. - Draai de volgorde om
Maak definitieve werktekeningen pas nadat de kritische materialen zijn ingekocht. Pas het gebouw aan het materiaal aan om zaagverlies en vertraging te minimaliseren. - Investeer in demontage-expertise
Zorg dat de partij die materialen ‘oogst’ begrijpt dat het om demontage gaat en niet om sloop, om schade aan kostbare elementen te voorkomen. - Accepteer imperfectie
Communiceer vooraf dat hergebruikt materiaal een ander visueel resultaat geeft dan nieuw. Een trap met een extra opstapje of een kozijn met gebruikssporen hoort bij het karakter van het gebouw. - Blijf flexibel tot de laatste schroef
Sta open voor wijzigingen tijdens de uitvoering, zoals het toevoegen van extra treinruiten of het omdraaien van een plattegrond op basis van de gevonden deurkozijnen.
Gerelateerde bronnen
Advies Circulair versterkt
Materiaalstromen en milieubelasting in de bouw en infra
